تأثیر دین بر معماری اسلامی

“ ولله المشرق والمغرب فاینما تولوافثم وجه الله ان الله واسع علیم. ”( بقره 114 ( یعنی: مشرق و مغرب هردو ملك خداست، پس به هرطرف كه رو كنید به سوی خدا روی آورده اید. خدا به همه جا محیط و به هر چیز داناست.

هم ازاین روی است كه تهی بودن در هنر اسلامی مترادف تجلی امر قدسی است. انسان در اسلام مقیاس همه چیز نیست. معمار مسلمان با اسلام خود، یعنی با سرسپردگی خود به مشیت الهی، تصدیق می كند كه خدا معمار اعلاست. بنابراین رابطه معمار و فضای دور و بر او رابطه ای مبتنی بر تعظیم است نه تكبر. ازاین رو، اگر باید تأثیری در این محیط مادی برجای گذارد، این تأثیر باید با خضوع صورت گیرد نه باحس بی اعتنایی به نظم طبیعی وجود. معماری سنتی اسلامی این آگاهی راكاملا منعكس می كند.

هرگز هیچ موضعی حاكی از تعارض یا بی اعتنایی، یا تسلط بر محیط اطراف در كار نبوده است. این را در انحنای گنبد و اشكال سیال طاقها، كنگره های خط افق و فرورفتگی و پیش آمدگی های دیوارها می توان دید كه به بنا امكان تعادل درزیبایی بافضای دور و بر می دهد. حتی فضای درونی بنا و حیاط آن (مجازاً قلب بنا) گشوده به روی آسمان است و این نمودگار عروج قلب به سوی عالم بالاست.

عروج معمار سنتی به سوی عالم بالا، دركار او، ازطریق تنویر توده مادی منعكس می شود. این توده مادی باتكنیكهای تزیین كه آن را از نظر می پوشاند، وتوجه را به ساحت رنگ و طرح هندسی و اشكال اندامی جلب می كند، زیبایی می یابد. این تزیین را باید تجلی نظم والاتری از وجود، ونه صرفاً استعمال سطحی الگوها، دانست. تغییر توده مادی معماری از طریق تزیین، نماینده وجه نفی لااله است، درحالی كه تمركز بر توحید الهی، نشاندهنده اثبات الاالله می باشد.

مولفه های خاص معماری اسلامی

جهانشمولی و انعطاف پذیری:  از جمله مولفه های ارجمند این معماری جهانشمولی و انعطاف پذیری آن در بهره مندی از عناصر ارزشی معماری اقوام و سرزمینهای مختلف است.

وحدت متكثرات : جهان بینی اسلامی، جامع ترین و زیباترین نگاه را به هستی دارد: توحید در اسلام امری تغییر ناپذیر است ومسلمانان، همواره جهان را صاحب یك خالق می دانند. آنها معتقدند كه مشیت حضرت سبحان بود كه همه موجودات را به عرصه وجود آورد و سرانجام نیز همه چیز در نهایت هدفمندی به سوی او باز می گردند. به همین دلیل است كه بینش توحیدی معمار بر همه تدابیر و تحركات ذوقی او چیرگی دارد.

سودمندی اجتماعی : اسلام، رهبانیت محض نیست و هرگز چشم به روی مسایل روزمره زندگی مردم نمی بندد و آن را ازشئونات اخروی جدا نمی سازد. عارفان این آیین آسمانی هرگز ترك دنیا و امور متعارف زندگی را نمی كنند بلكه به عكس اینان در همهمه جمعیت به چله می نشینند و خلوت گزینی و دوری از جمع را نمی پسندند و یدالله مع الجماعه . مدارس و مساجد دو مكان جدا از یكدیگر نیستند و عبادت و دانش در محلی واحد صورت می پذیرفته است و هرگز دیده نشده است كه حركتی اسلامی و فریادی حق طلبانه از مسجد آغاز نشده باشد و یا به نحوی از انحاء با آن پیوستگی نداشته باشد.

تزیینات منحصر به فرد : هنرمندان و معماران مسلمان به تزیین از دیدگاه اعتقادی خود می نگریستند و آن را در خدمت آفرینش فضای مورد نظر خود به كار می بردند. درتزیین بناها سه عنصررابیش از عناصردیگر مشاهده می كنیم:  حجاری، گچ بری وكاشی كاری

اعطای وجه تزیینی به عناصر ساختمانی : از جمله ویژگیها و خصایص قابل تحسین معماران مسلمان یكی هم این بوده است كه تعداد قابل توجهی از اجزایی را كه در اصل مورد استفاده ساختمانی بوده به عناصر تزیینی نیز تبدیل می كرده اند و بدین سان از یك عنصر، كاربریهای مختلفی اخذ می كردند. این مهم از توانِ كشف رابطه ای و نگرش شناور معمار بر می تراویده (identify) كه به دنبال یافتن مصارف نوین از مواد و عناصر متداول بوده است. مانند: وجه تزیینی بخشیدن به سر ستون ها، پایه ستون ها )بقعه خواجه ابونصر پارسا، بلخ) و ستونهای چند وجهی ایجاد كردن در برخی بناها) ورودی گنبد غفاریه در مراغه(

توجه به جنبه های معنوی رنگ : رنگ، مهمترین و پرمحتواترین بُعد هنرهای اسلامی است: در فرهنگ اسلامی ما رنگ و زینگهای رنگی (لون ها) نشانه هایی هستند از وجود ذات باریتعالی برای كسانی كه نعمتها و آیات خداوند را یادآور می شوند و به آنها می اندیشند: « و ماذأ لكم فی الارض مختلفا الوانه، ان فی ذالك لایه لقوم یذكرون » (آیه 13 - سوره نحل).

ملازمت پیوسته با خوشنویسی : خط در معماری اسلامی، از اجزا جدا ناشدنی آن به شمار می رود و همواره نقش و سهم با اهمیتی را در یك مجموعه بنا دارد. مهمترین دلیلی كه می توان بر اسرار معماران مسلمان در خصوص استفاده شایسته از خط اقامه كرد، قرآن كریم است

هندسه خاص و خالص : معماری اسلامی از جنبه " تنزیهی " برخوردار است، با این تنزیه و عدم تفرد و تمركز معنوی در وجود واحد، بنای پدید آمده با " اسقاط افاضات و تعلقات "، صورتی شاخص و درخشان پیدا می كند، هر چند كه معمار به تقدیر به اصل مراتب توجه دارد

حساسیت نسبت به جهات : جهت برای معمار مسلمان پرمعنی و انگیزه ساز است: حكیمان اسلامی اصلاً شییء بی جهت را موهوم می دانسته اند و آن را وقعی نمی گذاردند. در مسجد امام اصفهان، معمار، فضایی سرشار از آرامش و توازن پدید آورده است. او در عین این كه با چرخشی لطیف، مجموعه بنا را در سمت قبله همچون انسانی كه با تمام وجود به جانب پروردگارش به نماز ایستاده قرار داده، اما در اولین نگاهها به نظر چنان نمی آید كه مسجد به جهت خاصی متمایل است. كل بنا در ورودی به سوی مقدس ترین جهت قبله می چرخد اما این چرخش مانع شكسته شدن فضاهای كامل درونی و فروپاشی توازن و بی جهتی فضاهای مسجد است

تقارن : اگر چه تقارن و كارآییهای آن با معماری اسلامی آغاز نمی شود و پیش از آن - خاصه در معماری ساسانی - در مناطقی چون بین النهرین مصر و یونان رواج داشته، اما معمار مسلمان آن را به منظور تسری تكامل در اشیا و اجسام، اعطای زیبایی شگفت انگیز و شگرف ماورا الطبیعی و تداوم خوش آهنگ انگاره ها در ذهن بیننده، به گونه ای بسیار پرورده تر و استادانه تر از گذشتگان به كار می گیرد

ایجاد تضاد در فضای بیرون و درون

خدابنیادی و دعوت دینی : معماری اسلامی نتیجه تاریخی تقرب معمار مسلمان به حقیقت محض فراگیری است كه حكمش بر اشیا و اشخاص و امور جاری است. منشاء معماری اسلامی، انسانیت انسان است انسانی كه دارای روحی مجرد است كه به درجه تجرد رسیده و از ماده جداست، و هر چیز كه به مرتبه تجرد واصل شود، خلاق است و بهره مند از توان آفرینش و ساختن آن هنگام كه روح به درجه تجرد برسد. اولاً به مرتبه علم می رسد و می تواند نقاب از رخساره معانی برگیرد و به حقایق معقول آگاهی یابد (چرا كه لازمه وقوف بر حقیقت امور تجرد است) و ثانیاً برخوردار از " اراده " می شود و این امر عمل را در پی خواهد داشت. می توانیم به عبارتی دیگر بگوییم كه " نفس مجرد " دارای " خلاقیت " (واجد علم و اراده) است و به همین سبب می تواند به فعل و عمل و آفریدن و فرآوردن بپردازد و از این رهگذر صورنهایی را در علم و آگاهی خود خلق كند و آن گاه آن صور را در خارج ظهور و بروز دهد و بدانها تحقق بیرونی عطا كند. انسان " مظهر اسما و صفات الهی " است و همه حقایق از ضمیرش به صورتی اجمالی و لفی موجود است.