شرایط اقلیمی و تاثیرات آن بر معماری؛ بخش دوم: اقلیم گرم و مرطوب

انسان همواره در طول تاریخ سعی مینماید به منظور ایجاد سرپناهی امن برای سكونت، آنرا با محیط پیرامون خود هماهنگ سازد تا بتواند شرایط مناسبی برای ادامه حیات خویش ایجاد كند و در حقیقت شرایط جغرافیایی، اقلیمی نیز در شكلگیری این فضای زیست، دخالت مستقیمی دارد.

اقلیم گرم و مرطوب :

شرایط اقلیمی :

این منطقه اقلیمی در امتداد یک نوار ساحلی باریک و نسبتاً طولانی است که از اروند رود ،( جنوب غربی استان خوزستان ) ، شروع و به خلیج گواتر ،(جنوب شرقی استان سیستان و بلوچستان ) ختم می شود.

مهمترین مشخصه این اقلیم هوای گرم و چسبنده و وجود رطوبت دایمی است . رطوبت هوا در طول تمام فصول سال بالاست . ابر غلیظ و بخار آب موجود در هوا ، چون فیلتری در مقابل تابش مستقیم آفتاب عمل می کنند ، در نتیجه تابش مستقیم آفتاب تقلیل می یابد و بیشتر آن به صورت پراکنده تابیده می شود. اما در عین حال ، ابرها در شب از بازتاب حرارت زمین جلوگیری می کنند . رطوبت موجود در هوا توأم با حرارت معتدل و بارندگی فراوان ، محیط مساعدی برای رشد گیاهان فراهم ساخته است . پوشش گیاهی زمین از اشعه منعکس شده و همچنین از گرم شدن سطح زمین می کاهد . معمولاً سرعت بادها کم ومتغیر است ، اما تقریباً جهت ثابتی دارند.

کلیات شرایط اقلیمی این منطقه به شرح زیر می باشد :

1)    « میزان ریزش باران سالیانه بسیار اندک ، اغلب بارندگی در فصول پائیز و خصوصاً زمستان .
2)    رطوبت هوا بسیار زیاد در تمام فصول سال .
3)    هوا بسیار گرم ومرطوب در تابستان و معتدل در زمستان .
4)    اختلاف کم درجه حرارت بین شب و روز .
5)    شور بودن آبهای زیر زمینی در اکثر مناطق .
6)    پوشش بسیار کم گیاهی .»

طراحی اقلیمی :

الف) بافت شهری و روستایی

بهترین روش برای مقابله با شرایط سخت آب و هوایی این منطقه ایجاد سایه و استفاده از جریان باد است .
به طور کلی خصوصیات بافت شهری و روستائی در این کرانه به شرح ذیل است :

1) « بافت شهری به صورت نیمه متراکم .
2) بافت روستایی نسبتاً باز .
3) فضای شهری نیمه محصور .
4) گسترش شهرها و روستاهای ساحلی در امتداد کنار ساحل و جهت آن رو به دریا .»
بافت شهرها و روستاهای ساحلی یک حالت بینابینی نسبت به بافت باز در سواحل جنوبی دریای خزر و بافت بسته مناطق مرکزی ایران دارد .

ب) خصوصیات کلی فرم بنا در این نواحی :

1) « ساختمانهای به صورت حیاط مرکزی و نیمه درون گرا .
2) حداکثر استفاده از سایه و کوران هوا .
3) اتاقها در سمت جنوب با ارتفاع زیاد و پنجره ها بلند و کشیده .
4) ایوانها وسیع و مرتفع .
5) عدم وجود زیر زمین به دلیل رطوبت هوا .
6) طاقها غالباً مسطح .
7) ساختمانها رو به نسیم و دریا و استفاده از بادگیر .
8) استفاده از سنگهای متخلخل ( مرجانی ) که عایق حرارتی و صورتی بسیار خوبی هستند .

                                       
همیشه وجود حیاط مرکزی برابر با درونگرایی نیست . این مناطق را می توان حلقه اتصالی بین دو معماری درونگرا و برونگرا دانست . زیرا افزون بر بکارگیری حیاط در سازماندهی فضاهای مختلف از عناصری چون طارمه ( نوعی ایوان ) و شناشیل ( نوعی پیشگاه یا بالکن ) در نمای بیرونی و رو به فضای باز شهری استفاده شده است .

ارتفاع اتاقها کاه تا چهار متر و یا بیشتر می رسد . دلیل این امر بدان جهت است که گرمای هوا در فضای داخل صعود کرده و در نتیجه دمای هوا در ارتفاع پایین تر اتاق کاهش می یابد و با وجود پنجره های زیر سقف در دو طرف اتاق ، هوای گرم تهویه می شود . خانه های بوشهر برای استفاده از وزش باد مناسب درطبقات گسترش یافته اند ولی خانه های بندر لنگه ، کنگ و عباس به وسیله ی بادگیر این عمل را انجام داده اند .

« همانطور که گفتیم در مناطق گرم و مرطوب به علت بالا بودن سطح آبهای زیر زمینی ، زیر زمین احداث نمی شود اما در منطقه گرم و مرطوب دزفول و شوشتر نمونه های جالبی از زیر زمین به نام « شوادان » وجود دارد . ... این اتاقهای زیر زمینی گاهی تمام سطح زیر طبقه همکف را در برمی گرفته  و سقف آن حدود یک متر بالاتر از سطح حیاط بوده و مابقی در زیر زمین قرار داشته است ، بدین ترتیب روشنایی و تهویه اتاقها ی شبستان از طریق پنجره های بین حیاط و شبستان تأمین می شده است . شوادان شامل اتاق هایی است که حدود 6 الی 7 متر پایین تر از سطح حیاط است . ... دمای آنها حدود 25 درجه سانتیگراد می باشد . شوادانها دارای کانالهای عمودی جهت تأمین روشنایی بوده اند و قسمت نورگیر کانال در سطح حیاط قرار داشته است . بعضی از شوادان ها به وسیله بادگیر تهویه می شود . »

ج) نوع مصالح   

در مناطق گرم و مرطوب مشکل اساسی گرمای بیش از حد است و ذخیره نمودن حرارت روز برای شب صحیح نمی باشد . به همین دلیل استفاده از مصالحی که دارای جرم حرارتی کم هستند و حرارت را در خود ذخیره نمی کنند ، مانند چوب مناسب می باشد . اما به دلیل وجود پوشش گیاهی بسیار اندک در این سواحل از چوب فقط برای بام ، در و پنجره استفاده می شود و برای بدنه ساختمان از مصالح بنایی که دارای جرم حرارتی بسیار زیاد است ، استفاده می شود و برای جبران  آن دیواره ها ضخیم ساخته می شوند .

در کنار هور ها و مرداب های کنار رودخانه ها  و دریا و در مناطقی که نی وجود دارد ، اغلب خانه ها با حصیر ساخته می شود و افراد تنگدست در این نوع سر پناه ها زندگی می کنند . این نوع خانه ها کپر نامیده می شود .

از دیگر مصالح مورد استفاده در ساخت بناها می توان به موارد زیر اشاره کرد : سنگ های لاشه سرخ و سفید وسیاه ، ملات گل ، گچ محلی ، چندل ( تیر های چوبی ) ، کنگو ( حصیر ) ، گرد ( شاخ های نخل – گل چرب ) .


الف ) گیاهان و همسازی آنها با اقلیم

در این مناطق درختان پوست نازک و نرمی دارند . آنها به پوست ضخیم برای محافظت در برابر خشکی احتیاجی ندارند . همچنین این پوست نازک سبب می شود که رشد گیاهان هوازی روی پوسته درخت سخت شود . درختان اغلب شمع ( پشتیبان ) در نزدیکی پایه دارند ، زیرا ریشه آنها اغلب سطحی بوده و رشد آنها برای اینکه از نور آفتاب استفاده کنند زیاد است . شکل برگها به شکلی تطبیق یافتند که باعث چکیدن آب از گیاه شود تا از رطوبت زیاد روی سطح برگ جلوگیری کند ، ریرا رطوبت زیاد باعث رشد باکتری و قارچ می شود . درختان در این ناحیه پهن برگ هستند . نمونه هایی از پوشش گیاهی این منطقه عبارتند از : نخل ، کنار ، حرا ، موز ، انبه ،بلوط ایرانی ، پسته وحشی ( در ارتفاعات بالا ) ، ارغوان وحشی و شقایق نعمانی و ... .

نخل خرما : نخل دارای ساقه بلند و باریک و بدون شاخه می باشد که ارتفاع   آن گاهی به 30 متر می رسد . ساقه نخل از بقایای برگ های ریخته شده پوشیده شده است . ماکزیمم 20 تا 30 عدد به حالت سست در انتهای نخل به هم گرد آمده اند و برگها به شکل پر در دو سوی برگ دم می باشند . برگهای بالایی به سمت بالا صعود کرده و برگهای پایینی به سمت پایین خم شده اند . برگها چرم مانند ، خطی ، سقف و نوک تیز هستند . این خواص برگ باعث می شود آب به شکل قطره های کروی روی سطح برگ در آیند و به این ترتیب مانع از رطوبت پذیری برگ می شوند . این درخت به سرما حساس است و در مناطق گرم و مرطوب به علت نور خورشید رشد زیادی می کند .

منطقه حفاظت شده جنگل های حرا ( مانگرو ) : گونه جنگلی حرا از ویژگی های اکوسیستم سواحل جنوبی ایران است که به طور پراکنده از تنگه هرمز به سمت شرق و اقیانوس هند ، در سواحل عمان پدید آمده اند این جنگل ها در سواحل خلیج فارس در اطراف بندر لافت ، شمال جزیره قشم دیده می شوند . جنگل حرا در نواری به عرض پنجاه تا پانصد متر کشیده شده است . در زمان جزر ، درختان و بستر لجنی آنها از آب بیرون آمده و به صورت جزایری پراکنده نمایان می شوند . و در موقع مد ، تمامی جنگل حرا زیر آب رفته و ناپدید می شود درخت حرا آبشور دریا را شیرین کرده و از آن تغذیه می کنند .

ب) جانوران و همسازی آنها با اقلیم :

از جمله جانداران ویژه این منطقه می توان به : انواع ماهی ها ، فلامینگو ، پلیکان ، عقاب ماهیگیر ، لاک پشت های سبز و مارهی سمی و .. اشاره کرد .

فیل : فیل ها به صورت خانوادگی زندگی می کنند و به وسیله یک فیل ماده رهبری می شوند . تقریباً 3 متر طول دارند و 60 تن هستند . فیل با نوک پایش و با قسمت چربی دار بافت در کف پا راه می رود . این اسفنج ضربه گیر به فیل کمک می کند که بدون سرو صدا راه رود . کف پای فیل برجسته و حفره دار است و به آن کمک می کند تا در زمین های مختلف راه برود پای فیل پنج انگشت دارد و انگشت های فیل در ماهیچه ها قرار گرفته اند . همه انگشت های فیل ناخن ندارند فیل با پای خود می تواند ریشه ها را از زمین بکند . با استفاده از کف پای فیل می توان سن فیل را تشخیص داد . در فیل های جوان کف پا چین و چروک دارد و در فیل های پیر ملایم تر است . پای جلویی فیل دایره ای و پای عقب آن بیشتر بیضی شکل است . پوست فیل کلفت نمی باشد مگر در قسمت پشت و بغل ها . پوست فیل حساس بوده و آنها برای جلوگیری از تابش آفتاب در گل می غلتند و پوست خود را با کثیفی می پوشانند . رنگ پوست آنها د رحالت عادی خاکستری مایل به سیاه می باشد . گوشهای بزرگ در فیلها باعث قدرت زیاد آنهات در شنوایی و آگاهی به موقع در هنگام خطر می باشد . همچنین سطح زیاد گوش به حیوان کمک می کند که حرارت اضافی بدن را دفع کند . هر فیل گوش منحصر به فرد خود را دارد و گوش او به منزاه اثر انگشت برای انسان می باشد . هچنین گوش یک وسیله تدافعی خوب محسوب می شود به این صورت که هنگام دفاع گوشهایش را به دو طرف باز می کند و فضای بزرگی در مقابل خطر ایجاد می کند .